Foundation as an opening, onthulling kunstwerk Maaike Kramer

door Lou Vos

Wanneer ik mijn laptop opensla, zie ik dat het precies een jaar geleden is dat ik mijn vorige blog schreef (Een blauwdruk om te spelen) over het kunstwerk dat Maaike Kramer maakte voor de binnentuin van het Johanna Hudiggebouw van de Universiteit Utrecht. Destijds was het werk nog in ontwikkeling. Op 2 oktober, een jaar later, wordt het kunstwerk onthuld. Geen standbeeld van Johanna Hudig op een sokkel, maar een plek die uitnodigt tot ontdekken, aanraken en spelen. Met Foundation as an opening geeft Maaike Kramer op een verrassende manier vorm aan het gedachtegoed van deze bijzondere vrouw.

Geen Johanna in brons

De opdracht voor het kunstwerk werd in 2023 verstrekt door de kunstcommissie van de afdeling Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Utrecht. Tijdens haar introductie vertelt Annie Tummers, directeur bedrijfsvoering bij het departement Rechtsgeleerdheid, aan welke voorwaarden het werk moest voldoen. Het moest geïnspireerd zijn op het gedachtegoed van Johanna Hudig, gemaakt worden door een jonge Utrechtse kunstenaar en vooral geen Johanna in brons op sokkel worden. De voorkeur ging uit naar een abstract, bij voorkeur interactief kunstwerk. Maar waar vind je een kunstenaar die zo’n opdracht kan vertalen naar een betekenisvol werk in de openbare ruimte? Na enig speurwerk op internet kwam de commissie via de website Art Utrecht/Artists terecht bij het portfolio van Maaike Kramer.

Voor Maaike is het haar eerste grote opdracht voor een kunstwerk in de publieke ruimte. De realisatie vraagt uiteindelijk meer tijd dan aanvankelijk gedacht. De verhuizing van de afdeling Rechtsgeleerdheid loopt uit en, zoals Tummers met een glimlach opmerkt, “de universitaire burelen werken gestaag, maar niet heel erg snel”.

Terwijl de klokken van de Domtoren vrolijk door haar verhaal heen luiden, staan we drie jaar na het begin van de opdracht in de ruime binnentuin. Voor ons ligt het kunstwerk, bedekt met een groen zeil. Het doet me even denken aan de ingepakte werken van Christo. De nieuwsgierigheid wordt gewekt.

 “En wat vooral erg leuk is, is dat je eraan mag zitten, je mag erop zitten, je mag erdoor wandelen. En daarvoor hebben we hier nog wat werk te doen”, zegt Tummers, “want we hebben natuurlijk geleerd dat kunst is om naar te kijken maar er aankomen mag je niet.”

Ruimtes om te betreden

Maaike neemt het woord en vertelt over het ontstaan van haar ontwerp. Haar eerste schets was aanvankelijk een sculptuur, “Iets met een sokkel of zo”, grapt ze tussendoor. Maar vrijwel meteen twijfelde ze daaraan. Ze wilde niet iets maken waar je alleen maar naar kon kijken. Ze wilde een werk maken wat aansloot bij hetgeen haar op dat moment bezighield; ruimtes die je kan betreden. Er kwam een tweede schets die gelijk enthousiast werd ontvangen door Annie Tummers. Misschien was het een ambitieus plan, maar Maaike besloot ervoor te gaan. Ze kreeg het volle vertrouwen en de vrije hand.

Het gedachtegoed van Johanna Hudig als fundament

Johanna Hudig was de eerste vrouwelijke hoogleraar aan de faculteit Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Utrecht en de eerste vrouwelijke rechter van Nederland. Van 1957 tot 1972 was zij als buitengewoon hoogleraar kinderrecht en kinderbescherming aan de universiteit verbonden. Hudig was een pionier die niet alleen binnen het recht werkte, maar ook het recht zelf ter discussie durfde te stellen. Ze vond het belangrijk dat alle betrokken partijen werden gehoord, dus ook kinderen. Hun ervaringen en belevingswereld moesten serieus worden genomen. Het zijn deze ideeën die de basis van het ontwerp vormen.

Maaike bouwde een fundament. Een fundament dat eruitziet als een archeologische opgraving maar tegelijkertijd iets in aanbouw zou kunnen zijn. “Het recht vormt een fundament onder onze samenleving, maar dat betekent niet dat het onveranderlijk is. Integendeel: de geschiedenis van Hudig laat zien hoe belangrijk het is om bestaande structuren te bevragen en ruimte te maken voor andere perspectieven.”

“Ik vind het belangrijk dat het kunstwerk betreden kan worden, dat het ruimte biedt voor spel, dat het een opening biedt om anders naar het fundament te kijken in de nagedachtenis aan Johanna Hudig. Dat gun ik de afdeling Rechtsgeleerdheid.”

Foundation as an opening wordt daarmee meer dan een herinnering aan deze bijzondere vrouw, meer dan een verwijzing naar het verleden. Het is een uitnodiging om haar gedachtegoed voort te zetten: door te onderzoeken en steeds opnieuw te kijken naar wat we als vanzelfsprekend beschouwen.

Zoals in de uitnodiging voor de onthulling staat:
Golvende muren, zichtbare sporen van het maakproces en een spelbord in het hart van het werk laten zien dat een ordening nooit definitief hoeft te zijn. Het werk nodigt uit om dat wat stevig en vanzelfsprekend lijkt niet onmiddellijk als vaststaand te beschouwen. Om te blijven kijken, verschuiven, twijfelen en opnieuw positie te kiezen.

De onthulling

Het groene zeil wordt langzaam weggetrokken. Voorzichtig stappen we dichterbij. Even later neem ik plaats op een van de betonnen stapels die rondom het tafeltje in het midden staan. Het voelt alsof je op een kinderstoel gaat zitten, alles is eigenlijk te klein. Maar een blij gevoel vol verwachting welt op.

Mijn vingers glijden over het zachte oppervlak van de kleine keramische stapeltjes. Ze voelen heel zacht aan. Ze liggen ogenschijnlijk lukraak en losjes verspreid op het betonnen oppervlak en vragen erom verschoven of op elkaar gestapeld te worden. Fijne potloodtekeningetjes van eveneens stapelingen vormen samen een grote schets in het beton. Is het een gebruiksaanwijzing? Een aanwijzing misschien, een subtiele hint naar alles wat mogelijk is? Voor ik het weet, zit ik in gedachten te schuiven, te verplaatsen, te stapelen en te bouwen. Ik ben aan het spelen.

Tegenover mij heeft iemand anders plaatsgenomen. Wat gaat die doen? Ik zie meer handen op het speelvlak verschijnen, ze tasten en voelen, we kijken elkaar verwonderd aan, een bekend gezicht tegenover mij aan tafel, een glimlach, een vraag… Voor we het weten zijn we in gesprek over wat zich afspeelt onder onze handen, op en aan deze tafel. Voor we het weten zijn we in onze verbeelding aan het spelen of speelt de verbeelding met ons? We verschuiven de bouwstenen, bevragen en bedenken nieuwe mogelijkheden, vinden openingen tot gesprek en veranderen de spelregels.

Bekijk het werk en het portfolio van Maaike Kramer hier

www.maaikekramer.nl | instagram

Bezoeklocatie
Johanna Hudig Gebouw, Universiteit Utrecht
Hoofdingang en binnentuin
Toegang via de binnenplaats van Kromme Nieuwegracht 47E, Utrecht.
Te bezoeken van maandag t/m vrijdag van 9.00 – 18.00 uur.

Foto’s Yara Cavalcanti Araujo

---