De verbeelding van het onzichtbare – kunst in opdracht – Jop Vissers Vorstenbosch
door Lou Vos
Wie via de draaideuren de hal van Nikhef in Amsterdam binnenkomt, wordt ontvangen met een dynamisch en kleurrijk schouwspel. Door lagen plexiglas breekt gekleurd licht; kleuren vloeien samen in een expressieve, gelaagde schildering. Is het de zon die implodeert of explodeert? De oerknal? Brede stralen vallen uiteen en vormen nieuwe, golvende patronen. Ontelbare kleine tekens – cirkels, lijnen, spiralen en kruisjes – wervelen door het beeld als een geheime oude taal. Of is het een nieuwe? Het werk lijkt zich tussen verleden en heden te bewegen, tijdloos en van alle tijden.
Het lichtkunstwerk, Improbable super-event van Jop Vissers Vorstenbosch, is sinds oktober 2025 te zien in de vernieuwde vestiging van Nikhef op het Amsterdam Science Park. Nikhef, het Nationaal instituut voor subatomaire fysica, doet onderzoek naar de elementaire bouwstenen van het universum en de structuur van ruimte en tijd. Het kunstwerk moest een brug slaan tussen de onzichtbare wereld van de deeltjes en de tastbare werkelijkheid, en bezoekers meenemen in de belevingswereld van het instituut. Het monumentale werk van drie bij twee meter is geïnspireerd op wetenschappelijke beelden, instrumenten en apparaten.
De vertaalslag naar het schilderen
Ter voorbereiding bezocht Jop CERN, Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire (ofwel Europese Raad voor Kernonderzoek) in Genève, een organisatie waarmee Nikhef nauw samenwerkt. Daar raakte hij gefascineerd door “de supergrote machines die nodig zijn om de kleinste deeltjes te begrijpen”. De abstractie van wetenschappelijk onderzoek spreekt hem aan: als onderzoeker bestudeer je slechts een fragment van het geheel. Theoretische modellen, berekeningen en simulaties zijn nauwelijks voorstelbaar, maar wel voelbaar. Juist daar ziet hij een rol voor de kunstenaar. Via podcasts en luisterboeken verdiepte hij zich in complexe theorieën zoals de snaartheorie, terwijl hij zocht naar een schilderkundige vertaling. “Hoe schilder je botsende deeltjes of zwaartekrachtsgolven? Die overweldigende ervaring, daar gaat het in dit werk om.”
Op transparante plexiglazen platen schilderde Jop met gemengde technieken kleurrijke voorstellingen van onder meer deeltjesbotsingen, zwaartekrachtsgolven, quarks, antimaterie en neutrino’s. LED-licht in wisselende kleuren belicht de panelen. Voor het werk staan verticale lamellen waarin patronen, formules en Feynman-diagrammen zijn gegraveerd die eveneens worden aangelicht. Samen vormen ze één gelaagd geheel, zoals ook het universum uit vele samenhangende onderdelen bestaat.
Hoe langer je kijkt, hoe meer je ontdekt – als bij een heldere sterrenhemel. Je wordt erin gezogen. Het werk is een complex samenspel van techniek en schilderkunst. De expressieve schildering roept bij mij associaties op met het schilderij ‘The Sun’ van Edvard Munch (1910-11) wat hij maakte voor de nieuwe hal van de Universiteit van Oslo. In Munch’s werk staat de zon ook centraal in een horizontaal beeld. De felgekleurde stralen herinneren ons volgens het Munch Museum aan het destijds baanbrekende wetenschappelijke onderzoek naar röntgenstraling, magnetisme en het noorderlicht.
Hoewel het werk technisch verfijnd is, beschouwt Jop zichzelf nadrukkelijk als schilder: “De acht achter elkaar geplaatste plexiglas platen creëren een bijzondere diepte. Normaliter bouw je een schilderij ook op in lagen. Door de combinatie van geschilderde lagen en veranderend LED-licht ontstaat een wisselwerking tussen additieve en subtractieve kleurmenging. Door deze twee verschillende kleursystemen verandert de voorgrond soms in de achtergrond en andersom.” legt hij uit. Volgens Jop maakt juist dit zijn schilderkunst weerbaar tegenover andere visuele media zoals schermen en televisie.
UtrechtDownUnder en de Bibliotheek Utrecht
Ik ken het werk van Jop van de eerste editie UtrechtDownUnder die we met Kunstliefde organiseerden in 2013 in de werfkelders. Jop was toen nog niet zo lang geleden afgestudeerd aan de HKU. “Dat werk kan ik me ook nog heel goed herinneren, eigenlijk een sleutelwerk”, zegt hij. “Ik maakte destijds nog schilderijen op doek. Jullie vroegen mij om deze te presenteren in een vochtige ronde werfkelder. Mijn tentoonstellingen vonden in die tijd veelal plaats in gestileerde witte galerieruimten. De ruimte van de werfkelder daagde mij eigenlijk veel meer uit. Daar ben ik begonnen met een architectonische ‘lijst’ te maken die in vormgeving alle verwantschap heeft met het werk wat ik nu heb gemaakt voor Nikhef. Alleen bij Nikhef heeft de lijst en de hele installatie ook een relatie met de wetenschappelijke machines die gebruikt worden in de deeltjesfysica. Het werk is in de vormgeving eigenlijk zowel een soort wetenschappelijke machine als een klassiek schilderij.”
In 2020 realiseerde Jop zijn eerste grote lichtkunstwerk in de openbare ruimte: Monument voor het digitaal falen, op de begane grond in de Bibliotheek Utrecht op de Neude. Dat werk trok ook de aandacht van Nikhef. Op de vraag wat hij nog zou willen maken, is zijn antwoord even helder als ambitieus: “een solotentoonstelling in het Centraal Museum, ik zou graag één van de ruimten in De Stallen onder handen willen nemen met een installatie waarin schilderkunst zeker weer een centrale rol speelt.”
Improbable super-event van Jop Vissers Vorstenbosch is tijdens kantooruren bij Nikhef vrij toegankelijk voor publiek, maar is daarbuiten dag en nacht te zien door de glazen voorgevel van het gebouw.
Nikhef, Science Park 105, Amsterdam
Jop Vissers Vorstenbosch (Veghel 1986) studeerde in 2011 af aan de HKU (Hoge School voor de Kunsten Utrecht) en had sindsdien talloze exposities en lokatieprojecten, veelal combinaties van lichtinstallaties en schilderwerk. Hij heeft zijn atelier in een voormalige straaljagerbunker op de voormalige vliegbasis Soesterberg.
Lou Vos is beeldend kunstenaar, ex-bestuurslid van Art Utrecht en organisator van kunstprojecten en tentoonstellingen. Ze heeft haar atelier in de Vlampijpateliers, een oud pand van Werkspoor (nu gesloten wegens renovatie) en in het Land van Maas en Waal. Lou is al ruim 20 jaar actief om beeldende kunst en kunstenaars in Utrecht onder de aandacht te brengen door middel van het organiseren van kunstprojecten en het inzetten voor het behoud van de Vlampijpateliers en Kunstliefde. Ze is vanaf het begin betrokken bij de oprichting van Art Utrecht.